در عراق و کویت تألیف و منتشر شده است.
3. الفقهاء المغانیون: کتابی است به زبان عربی که مانند دو کتاب قبلی در بغداد به طبع رسیده است.
ج) فارسی:
آثار فارسی استاد به دو دسته نثر و نظم تقسیم میشود:
نثر فارسی:
1. سلطنت غزنویان: این کتاب دارای 370 صفحه است. استاد در این کتاب مطالب تاریخی زمان شاهان غزنوی از البتگین و سبکتگین تا آخرین شاه غزنوی خسرو ملک 555 ـ 582هـ.ق. را آورده است. و سپس به شرح مسکوکات سلاطین غزنه و مشاهیر رجال و گویندگان و دانشمندان زمان غزنوی پرداخته و منتخباتی از اشعار و شعرای آن دوره از جمله عنصری و فرخی، عسجدی، غضایری و کسایی و فردوسی و سلمان و منوچهری، ابوالفرج و سنایی و مختاری را آورده و در فصول پایانی شرح حال عرفا از جمله هجویری و ابوالحسن خرقانی و ابوسعید ابیالخیر و عبدالله انصاری و نیز شرح حال علما از جمله ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی را آورده است.
2. آثار هرات: در سه جلد تألیف شده که فقط چند سوم آن در دست است و در سال 1310هـ.ش. در هرات چاپ شده است و دارای 281 صفحه است.
3. احوال و آثار حکیم سنایی غزنوی:
کتابی است دارای 232 صفحه و به مناسبت نهصدمین سال تولد سنایی در سال 1356 به همت وزارت فرهنگ افغانستان منتشر شده است که در اصل به صورت رسالهای در سال 1315 چاپ شده بود.
4. فیض قدس:
رسالهای است در 102 صفحه در شرح حال و آثار میرزا بیدل عظیمآبادی که به کوشش انجمن تاریخ افغانستان به سال 1334هـ.ش. به طبع رسیده است. اسناد ابتدا در 62 صفحه این رساله خلاصه شرح حال بیدل را از کتاب «چهار عنصر» و سپس بقیه احوال زندگی بیدل را از دیگر کتب تاریخ و تذکره نقل کرده است.
همچنین در 40 صفحه دیگر درباره کسانی که در زمینه شرح حال و آثار بیدل تحقیق و تفحص کردهاند مختصراً بحث کرده است.
5. نینامه:
مجموعه رسائلی است در 190 صفحه شامل: نینامه مولانا یعقوب چرخی، رساله نائیه یا نینامه جامی به تحشیه و تعلیق خود استاد، رساله «از بلخ تا قونیه» نیز از خود استاد و همچنین خطابه دوم استاد که در قونیه به مناسبت سالگرد مولانا ایراد کرده است و ترجمه فارسی وثیقه برادری بلخ و قونیه و نیز بحثهای مفیدی درباره بعضی مطالب راجع به زندگانی و مثنوی مولانا جلالالدین بلخی.
این کتاب در سال 1352هـ.ش به همت انجمن تاریخ و ادب و آکادمی و وزارت فرهنگ افغانستان به چاپ رسیده است.
6. عیاری از خراسان:
رسالهای است در 176 صفحه که در آن استاد، داستان قتل امیر حبیبالله، معروف به «بچه سقو» را که به خادم دین رسولالله ملقب بود به سبک افسانه ای درآورده است. این کتاب را در سال 1980م. در نیوجرسی آمریکا در زمان آوارگی نوشته است که با تقریظ مولوی محمد ادریس به طبع رسیده است.
7. یار آشنا:
رسالهای است در 80 صفحه درباره اقبال و علاقه وی به سرزمین افغانستان که به همت انجمن علمی، مشورتی افغانستان به سال 1402هـ.ق، چاپ شده است.
8. قهرمان کوهستانی (داستانی از داستانها):
کتابی است کوچک در 34 صفحه که در سال 1404هـ.ق. در اسلامآباد در زمان آوارگی نوشته و چاپ شده است. استاد در این اثر به داستان زندگانی پرماجرای سردار عبدالرحیمخان، مجاهد کوهستان (منطقهای در پنجاه کیلومتری کابل در کنار جاده نجراب) پرداخته است.
9. مادر از خون فرزند میگذرد:
داستانی است کوتاه در 10 صفحه که استاد به عنوان تحفه نوروز در سال 1365هـ.ق به ملت افغانستان تقدیم نموده است. این داستان حکایت مادر فداکاری است که از خون قاتل فرزند خود، فرهاد میگذرد. به شرط اینکه، قائل در برابر سپاه دشمن آئین جوانمردان را بهجا آورد. پس از یک ماه در شهر آوازه میافتد که قاتل فرهاد در معرکه جهاد سرآمد غازیان بهشمار آمده و در پای دیوار بالا حصار به شهادت رسیده است و نخستین کسی که بر تربت پاکش تحیت و اخلاص خود را عرضه داشت مادر فرهاد بود.
آثار دیگر:
غیر از کتابهای مذکور، کتابهای نورهان (سفرنامه ایران)، آرامگاه بابر (با شرح آثار سلاطین مغول در کابل)، آرامگاه ناصر خسرو (دره یمگان)، کتاب قرائت فارسی صنوف (کلاسهای) 11 و 12 مدارس افغانستان، شرح دیوان مخطوط کلیات سنایی، ترجمه فارسی 13 جزء اول و جزء آخر قرآن کریم مشهور به تفسیر کابلی را که کلیه آن کتابها چاپ شده، تألیف نموده است. همچنین استاد مقالاتی ادبی و تاریخی و سیاسی و انتقادی دارد که در مجلات مختلف چاپ شده است اما تاکنون به صورت کتاب به چاپ درنیامده است.
و بعضی آثار دیگر که استاد به نثر تألیف کرده نیز به چاپ نرسیده است از جمله، دوشنبهنامه، مراسلات زندگانی در روستا، رؤیتها و روایتها (در سه جلد) بلخ در ادب عربی، ابوزید بلخی، سفر افغانستان، از محمود تا محمود (از محمود غزنوی تا محمود افغان).
غیر از اینها کتابی به نام «درویشان چرخان» ترجمه فارسی علی شریف، از اثر انگلیسی ایرا مزید لاندر به نام The whirling Dervishes است که به نظارت و بنا بر خواهش استاد خلیلی انجام شده و به مناسبت نهصدمین سال تولد حکیم سنایی از طرف مجلس بزرگداشت حکیم سنایی غزنوی از سوی موسسه انتشارات بیهقی در مهرماه سال 1356هـ.ش. چاپ و منتشر شده است. این رساله دارای 104 صفحه است و مندرجات آن به قرار زیر: صوفی کیست؟، راه سلوک مولانا جلالالدین، سماع، تکیه درویشان، موسیقی درویشان (به قلم نزیه اوزل) حلاوت مجلس مولانا و سیمرغ.
نظم فارسی:
آثار منظوم خلیلی به دو دوره مشخص زندگانی او تعلق دارد. یکی قبل از هجوم شوروی به افغانستان در سال 1979م. و دوم بعد از هجوم شوروی. آثار این دو دوره از لحاظ سبک و انواع سخن و ان
دیشه شاعر کاملا از هم متفاوت است، زیرا آثار دوره اول زمانی پدید آمده که زندگی شاعر در سکون و آرامش بوده؛ حال آنکه دوره دوم زندگی او مملو از هرج و مرج و سختیهای آوارگی است. لذا برعکس دوره اول که اشعارش اکثراً شامل غصههای عشق و رنگینی و لطافت و حکمت و عرفان است، غالب آثار دوره دوم مشحون از احساسات و درد و حزن و فریاد و ناله و آه و حاکی از داستانهای اسارت و زجر و کشتار و غارت هموطنان او به دست لشکریان چپاولگر اقوام بیگانه و پایم گرد جهاد در مقابل تجاوز و تعدی به ملت مظلوم افغانستان است.
اینک بررسی مختصر آثار منظوم او:
دوره اول: قبل از کودتای کمونیستی سال 1358هـ.ش.
1. اولین مجموعه اشعار: استاد خلیلی اولین مجموعه مختصر اشعار خود را به خواهش استاد سرور گویا اعتمادی در سال 1332هـ.ش. ترتیب داده و آماده طبع گردانیده است.8
2. دومین مجموعه اشعار:
در سال 1334هـ.ش. استاد مجموعهیی دیگر از اشعار منتخب خود را گردآوری کرد که به خط بهترنی استادان خط نوشته شده و در چاپخانه دولتی کابل چاپ شده است که این مجموعه نیز مانند مجموعه قبلی شامل همه اشعار استاد نیست و نسخههای آن نایاب است.
3. برگهای خزائی:
رباعیات استاد است. این مجموعه نیز همزمان با دومین مجموعه اشعار خلیلی به چاپ رسید که در عرض سه سال هر دو مجموعه نایاب شد. برگهای خزائی در سال 1340هـ.ش. در کابل منتشر شد.
4. سومین مجموعه اشعار:
چنانکه استاد گویا در آخر این مجموعه اشاره کرده است دکتر سهیل، رئیس دائمی مطبوعات که خودش نیز از شعرا و نویسندگان افغانستان است، در سال 1339هـ.ش. بر آن شد که کلیات اشعار استاد خلیلی، اعم از قصیده و غزل و مثنوی و رباعی و ترجیحبند و ترکیببند و قطعات را جمعآوری کند. این مجموعه برای اولینبار در سال 1340هـ.ش. در چاپخانه دولتی کابل چاپ شد که دارای 510 صفحه و مشتمل است بر اشعاری که تقریباً کلیه آنها در مجموعهیی به نام دیوان (اول) استاد خلیلی (چاپ تهران در سال 1341 هـ.ش) نیز آمده است، غیر از چند غزل و چند شعر دیگر از جمله آشوب زمانه، وصیت فاتح میوند، به همسر عزیزم، تاریخ مسجد کاریزمیر، رشوتخوار و… .
5. دیوان خلیلالله خلیلی (دیوان اول):
این دیوان که دارای 338 صفحه است، برای اولین بار در تهران به سال 1341هـ.ش. به همت آقای محمدهاشم امیدوار هراتی، با شرح حال خلیلی از سرور گویا اعتمادی و مقدمه از صلاحالدین سلجوقی سفیر افغانستان در مصر، و مقدمه و تفریظی از استادان افغانستانی: الفت، پژواک و مجروح و استادان برجسته ایرانی: بدیعالزمان فروزانفر، سعید نفیسی، دکتر رضازاده شفق، دکتر علی صورتگر، حبیب یغمایی و آقای نوح سمنانی، چاپ شده است.
دوره دوم: پس از تجاوز شوروی:
پس از هجوم شوروی به افغانستان، استاد خلیلی وطن عزیز خود را بدرود گفته، به دشت غربت افتاد. در طول این ایام صعوبتبار، وی اکثراً قلم خود را سلاح خود قرار داده و با اشعار شرربار خود به میدان جهاد درآمده است. مجموعههای شعر وی که در این مدت به چاپ رسیده است بیشتر در برگیرنده همین اشعار زمان غربت و آوارگی اوست اینک عنوان و شرح مختصر این مجموعهها:
1. نیاز و نیایش:
جزوهایست در 244 صفحه که در مردادماه سال 1361هـ.ش چاپ شده است با مقدمهیی مختصر از خود استاد در دو صفحه دارای 13 دوبیتی و شعرهایی در قالب مثنوی با عنوان: دیده زیبانگر، دعا، جلوه یار، مرگ حجابافکن، زورق عمر، مروارید، جنونی جنبش، نامی نگونسار و نه من تاجر نه تو بازرگانی.
2. مادر گلگونکفنان:
جزوهیی است در 8 صفحه، چاپ نیوجرسی آمریکا در شوال 1402هـ.ش شامل مثنوی که بیت اول آن چنین است:
دوش در داغ جگر میسوختم سوختن از شمع میآموختم
3. گزیده آثار تاگور از گیتا نجلی9 و داستان کابلی والا:
جزوهیی است در 42 صفحه که در سپتامبر 1982م در نیوجرسی آمریکا چاپ و منتشر شده است و حاوی ترجمه فارسی گزیده آثار تاگور از گیتا نجلی به شعر و داستان کابلی والا به نثر است، همراه با مقدمهیی مختصر در 4 صفحه از خود استاد خلیلی. گزیدهیی از ترجمه سرود نخستین این کتاب به عنوان نمونه آورده میشود:
رضای تو چنینم بیکران ساخت شکسته کوزهای را جاودان ساخت
بسا کاین کوزه از جان شد سبکبار ز لطفش باز بنمودی تو سرشار
تو این موجود زار ناتوان را تو این نای حقیر نوحهخوان را
کشانیدی بیابان در بیابان رساندی تا ستیغ کوهساران…
4. زمزم اشک:
جزوهیی است کوچک در 40 صفحه دارای یک مقدمه چهار صفحهیی و اشعاری با عنوان، وامحمدا، کاروان اشک، آه نیمشب (که استاد در بهار سال 1324هـ.ش در زندان ارگ کابل سروده است)، عروج همت، بهار سخن، کعبه و دروازه زرین که در آذرماه (قوس) 1361 در پیشاور چاپ و منتشر شده است.
5. از سجاده تا شمشیر:
جزوهیی است در 14 صفحه که در اردیبهشت 1363هـ.ش. در اسلامآباد چاپ شده و دراای مقدمهیی در 4 صفحه است و حاوی عنوانهای: گشاینده میوند (محمد ایوبخان غازی) به نثر و شعر، قسمتی از وصیت فاتح میوند، شعر کتیبه آرامگاه فاتح میوند در گورستان میا حبیب در پیشاور و سرگذشت خون (به نثر).
6. فریاد: شعری است در 17 صفحه که دو قسمت اول آن به وزن مثنوی مولانا و دو بند آخر آن به بحری دیگر است که با ترجمه اردو (به نثر) در 19 صفحه از محمد سرفراز، استاد شعبه فارسی مؤسسه زبانهای نوین اسلامآباد به همت عبدالغفار در رمضان 1306 به چاپ رسیده است. این شعر با بیان شب آغاز میشود که در تیرگی آن شاعر نالههای مادران داغدار و کودکان دور مانده از دیار را میشنود و در همان حال «بر سر زانوی شب بنهاده سر» با چش
مهای تر به خواب میرود و… .
7. ماتمسرا:
استاد در سال 1364هـ.ش. هنگام بازگشت به پاکستان از نیوجرسی آمریکا که برای مدت کوتاهی در آن دیار اقامت داشته، این مجموعه را در ایامی که در بیمارستان بستری بود، ترتیب داده است. این مجموعه در برگیرنده اشعاری است که استاد در ایام اقامت در آمریکا، در زمان آوارگی سروده است.
8. اشکها و خونها:
این کتاب ظاهراً دیوان سوم استاد است که به اهتمام رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد در سال 1985م. در 222 صفحه چاپ شده است و دارای اشعاریست که استاد در بین سالهای 1959 و 1985 سروده است.
9. شبهای اوارگی: مجموعهای دیگر از اشعار استاد، دارای 411 صفحه که در آبان 1365هـ.ش از طرف شورای فرهنگی جهاد افغانستان، به خط نستعلیق عبدالله حنیف جمشیدی، مهاجر افغانستانی به چاپ رسیده است. این مجموعه، با کمی تغییر در مقدمه، اشعاری را شامل است که بیشت

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   منابع پایان نامه ارشد دربارهسلامت روان، حوزه و دانشگاه، جامعه مدرن
دسته‌ها: پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید