دیگر گذشت از نظرم
نقش زشتی که من شدم مجبور تا شدم در وزارتی مأمور
روزها رفته حاضری دادم تا سر شام نوکری دادم
کیست مأمور؟ اختیار فروش بار ادبار را نهاده به دوش
هست لوحی که دیگران در وی مشق قدرت کنند پیدرپی
نقد عمر عزیز داده به باد که دل دیگران نماید شاد
بنده خواهش کسان بودن متحمل چو مادران بودن
آب اگر تیره است و گر روشن باید از ناودان گذر کردن
روز و شب عمر را تبه کردم نامه خویش را سیه کردم
گاه بودم دبیر و گاه رئیس گاه میرزا و گاه حکمنویس
در آخر سلطنت اماناللهخان او را متهم به شرکت در شورش کشور کردند و برای سه ماه به تاشکند تبعید کردند. اما نادرشاه وی را مورد عفو قرار داد. به وطن خود بازگشت و یک سال و نیم در هرات اقامت داشت و از فیوض عرفانی ارواح جاودانی خواجه عبدالله انصاری، جامی و فخر رازی مستفید شد و مدتی به شعر و شاعری پرداخت. شاید به یاد همان روزگار در شعر «نقش خیال» چنین گفته است:
نقش آن لحظههای نورانی اقتباس از فروغ رحمانی
در به روی جهانیان بستن به جهان بزرگ پیوستن
با دل خویش گفتگو کردن رو ز هر سو به سوی او کردن
ای خوش آن دل که خضر راهی یافت فکر آوارهاش پناهی یافت
از خطاهای خویش کرده فرار به صف اهل دل گرفته قرار…
نقش اشعار و نامه موزون ترجمان من و دل محزون
چندی بعد استاد به کابل رفت و باز به امور اداری پرداخت. سیزده سال در صدارت عظمی (نخستوزیری) به عنوان دبیر اول انجام وظیفه کرد تا اینکه در سال 1324هـ.ش./ 1945م. از مأموریت برکنار و بعد از توقیف و حبس یکونیم ساله در کابل، به قندهار منتقل شد و یکسال و شش ماه در آن شهر در مؤسسه قندسازی خدمت کرد و به قول خودش، روزگار شاعر شکرشکن را تاجر شکرفروش گردانید.
پس از مدتی او را دوباره به کابل خواستند. این بار به عنوان استاد و معاون دانشگاه کابل به خدمت مشغول شد. در فروردین سال 1328هـ.ش./ 1949م. در دوره صدارت سردار شاه محمودخان به سردبیری مجلس عالی وزراء (هیئت دولت) مأمور گشت و دو سال در این پست بود تا اینکه در سال 1330هـ.ش./ 1953م. به عنوان مشاور با رتبه وزیر منصوب شد و بزودی بعد از آن به عضویت مجلس شوری برگزیده شد و در همان ایام جبهه ملی را تأسیس کرد و در آخرین وظایف سیاسی خود ابتدا به عنوان سفیر کبیر افغانستان در حجاز و پس از آن در عراق (و در عین حال سفیر غیر مقیم افغانستان در سوریه و بحرین و کویت و اردن و قطر و ابوظبی) به انجام وظیفه نمایندگی دولت افغانستان مشغول بود. به مجرد تجاوز کمونیستی به افغانستان در سال 1358هـ.ش. از مسؤولیت خود استعفا کرد و به صف مهاجرین و مجاهدین افغانستان پیوست و تا آخر عمر بر اراده خود استورا و پابرجا ماند.
اشغال و تجاوز به افغانستان از سوی ارتش کمونیستی و در پی آن دل به غربت سپردن استاد خلیلی همراه بود با تحول عظیم اندیشه استاد در شعرش. از این به بعد اسناد را در اشعارش انسانی آزاده و عاشق میهن مییابیم که پیوسته ندای بیداری و تشویق به آزادگی، نهتنها برای ملت افغانستان بلکه تمام ملتهای جهان، از اشعارش به گوش میرسد.
استاد خلیلی دارای نشان اول معارف از افغانستان و نشان آکادمیک از فرانسه (از طرف ژنرال دوگل) و عضو نویسندگان بینالمللی آسیابی و آفریقایی و عضو افتخاری آکادمی تاریخ افغانستان بود. وی در چندین گنگره و کنفرانس شرکت کرد از جمله کنفرانس رودکی (در تاجیکستان)، کنگره محمد فضولی در باکو و کنگره بوعلی در سوربون و کنگره علمی علیگر و کنفرانس نویسندگان ملل آسیا و آفریقا در تاشکند و کنگره نویسندگان آسیابی و اروپایی (دوبار) و کنفرانس وزرای خارجه ممالک اسلامی در جده و استانبول و لیبی و در اکثر این کنفرانسها، خطابههای منظوم و منثور ایراد کرد.
اسناد به اتفاق پادشاه افغانستان ـ ظاهرشاه ـ به ایران، شوروی، فرانسه، انگلستان، عراق و بعضی کشورهای دیگر سفر کرد و با فضلا و دانشمندان آن دیار ملاقات نمود.
وی از سه زنی که اختیار کرده بود، پنج پسر و سه دختر داشته است. اسامی پسران او، صفیالله، جارالله، نجاتالله المعتصم بالله و مسعود است. مادر مسعود، دختر عبدالرحیمخان نایب سالار هرات، مامای (دایی) استاد است. استاد پس از بیماری مختصری در حدود ساعت 2 بامداد روز چهاردهم اردیبهشت 1366هـ.ش./ چهارم مه 1987م. در حالی که در بیمارستان (علی میدیکل سنتر) اسلامآباد تحت معالجه قرار داشت، به سن 83 سالگی چشم از جهان فروبست. نماز جنازه او در مسجد عیدگاه پیشاور به امامت صیغه الله مجددی اقامه شد، جنازه وی را از آنجا به گورستان رحمان بابای پیشاور ـ که گویا قبرستان مهاجرین و آوارگان افغانستانی نیز بوده است ـ بردند و در آنجا به خاک سپردند.89
ب) آثار استاد خلیلالله خلیلی
استاد خلیلی بیش از 60 اثر علمی، فرهنگی و هنری در طول 83 سال زندگی پربرکت خود در دو بخش نظم و نثر، به سه زبان فارسی، عربی و پشتو به یادگار گذاشته است.90 اینک درباره هریک از آثار او بهطور مختصر به بحث میپردازیم.91
الف) پشتو:
تنها اثری که از استاد به زبان پشتو باقی مانده است جزوهای است به نام «زرین گوربت» که توسط وزارت اطلاعات و فرهنگ جمهوری افغانستان همراه با ترجمه فارسی آن به نام «عقاب زرین» چاپ و منتشر شده است، خلیلی این کتاب را در سنبله (شهریور) 1353هـ.ش. در بغداد تألیف کرده است. موضوع این کتاب شرحی درباره‌عقاب «پرنده چرخزن فلکپیمای» است و ینز پیرامون کلمه عقاب، انواع و اسماء آن، عقاب طلایی و سپس نظر اسلام و مسلما
نان درباره‌عقاب، مطالبی آمده است.
ب) عربی:
1. ابنبطوطه فی افغانستان: رسالهای است در 66 صفحه. استاد در ضمن شرح مسافرت تاریخی به شهرهای افغانستان، اطلاعات لازم جغرافیایی و تاریخی درباره این شهرها را از منابع مختلف آورده است که به ارزش محتویات کتاب افزوده است. این کتاب در بغداد تألیف شده و در مراکش منتشر شده است.
2. هرات: تاریخها، آثارها و رجالها:
کتاب کوچکی است در صد صفحه و 3 فصل که استاد در آن، در فصل اول درباره تاریخ هرات، قبل از اسلام و بعد از اسلام و در فصل دوم، درباره آثار هرات و آرامگاههای آن و در فصل سوم، درباره‌رجال هرات به بحث پرداخته است. این کتاب هم در بغداد و در زمان تصدی مقام سفارت افغانستان در عراق و کویت تألیف و منتشر شده است.
3. الفقهاء المغانیون: کتابی است به زبان عربی که مانند دو کتاب قبلی در بغداد به طبع رسیده است.
ج) فارسی:
آثار فارسی استاد به دو دسته نثر و نظم تقسیم میشود:
نثر فارسی:
1. سلطنت غزنویان: این کتاب دارای 370 صفحه است. استاد در این کتاب مطالب تاریخی زمان شاهان غزنوی از البتگین و سبکتگین تا آخرین شاه غزنوی خسرو ملک 555 ـ 582هـ.ق. را آورده است. و سپس به شرح مسکوکات سلاطین غزنه و مشاهیر رجال و گویندگان و دانشمندان زمان غزنوی پرداخته و منتخباتی از اشعار و شعرای آن دوره از جمله عنصری و فرخی، عسجدی، غضایری و کسایی و فردوسی و سلمان و منوچهری، ابوالفرج و سنایی و مختاری را آورده و در فصول پایانی شرح حال عرفا از جمله هجویری و ابوالحسن خرقانی و ابوسعید ابیالخیر و عبدالله انصاری و نیز شرح حال علما از جمله ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی را آورده است.
2. آثار هرات: در سه جلد تألیف شده که فقط چند سوم آن در دست است و در سال 1310هـ.ش. در هرات چاپ شده است و دارای 281 صفحه است.
3. احوال و آثار حکیم سنایی غزنوی:
کتابی است دارای 232 صفحه و به مناسبت نهصدمین سال تولد سنایی در سال 1356 به همت وزارت فرهنگ افغانستان منتشر شده است که در اصل به صورت رسالهای در سال 1315 چاپ شده بود.
4. فیض قدس:
رسالهای است در 102 صفحه در شرح حال و آثار میرزا بیدل عظیمآبادی که به کوشش انجمن تاریخ افغانستان به سال 1334هـ.ش. به طبع رسیده است. اسناد ابتدا در 62 صفحه این رساله خلاصه شرح حال بیدل را از کتاب «چهار عنصر» و سپس بقیه احوال زندگی بیدل را از دیگر کتب تاریخ و تذکره نقل کرده است.
همچنین در 40 صفحه دیگر درباره کسانی که در زمینه شرح حال و آثار بیدل تحقیق و تفحص کردهاند مختصراً بحث کرده است.
5. نینامه:
مجموعه رسائلی است در 190 صفحه شامل: نینامه مولانا یعقوب چرخی، رساله نائیه یا نینامه جامی به تحشیه و تعلیق خود استاد، رساله «از بلخ تا قونیه» نیز از خود استاد و همچنین خطابه دوم استاد که در قونیه به مناسبت سالگرد مولانا ایراد کرده است و ترجمه فارسی وثیقه برادری بلخ و قونیه و نیز بحثهای مفیدی درباره بعضی مطالب راجع به زندگانی و مثنوی مولانا جلالالدین بلخی.
این کتاب در سال 1352هـ.ش به همت انجمن تاریخ و ادب و آکادمی و وزارت فرهنگ افغانستان به چاپ رسیده است.
6. عیاری از خراسان:
رسالهای است در 176 صفحه که در آن استاد، داستان قتل امیر حبیبالله، معروف به «بچه سقو» را که به خادم دین رسولالله ملقب بود به سبک افسانه ای درآورده است. این کتاب را در سال 1980م. در نیوجرسی آمریکا در زمان آوارگی نوشته است که با تقریظ مولوی محمد ادریس به طبع رسیده است.
7. یار آشنا:
رسالهای است در 80 صفحه درباره اقبال و علاقه وی به سرزمین افغانستان که به همت انجمن علمی، مشورتی افغانستان به سال 1402هـ.ق، چاپ شده است.
8. قهرمان کوهستانی (داستانی از داستانها):
کتابی است کوچک در 34 صفحه که در سال 1404هـ.ق. در اسلامآباد در زمان آوارگی نوشته و چاپ شده است. استاد در این اثر به داستان زندگانی پرماجرای سردار عبدالرحیمخان، مجاهد کوهستان (منطقهای در پنجاه کیلومتری کابل در کنار جاده نجراب) پرداخته است.
9. مادر از خون فرزند میگذرد:
داستانی است کوتاه در 10 صفحه که استاد به عنوان تحفه نوروز در سال 1365هـ.ق به ملت افغانستان تقدیم نموده است. این داستان حکایت مادر فداکاری است که از خون قاتل فرزند خود، فرهاد میگذرد. به شرط اینکه، قائل در برابر سپاه دشمن آئین جوانمردان را بهجا آورد. پس از یک ماه در شهر آوازه میافتد که قاتل فرهاد در معرکه جهاد سرآمد غازیان بهشمار آمده و در پای دیوار بالا حصار به شهادت رسیده است و نخستین کسی که بر تربت پاکش تحیت و اخلاص خود را عرضه داشت مادر فرهاد بود.
آثار دیگر:
غیر از کتابهای مذکور، کتابهای نورهان (سفرنامه ایران)، آرامگاه بابر (با شرح آثار سلاطین مغول در کابل)، آرامگاه ناصر خسرو (دره یمگان)، کتاب قرائت فارسی صنوف (کلاسهای) 11 و 12 مدارس افغانستان، شرح دیوان مخطوط کلیات سنایی، ترجمه فارسی 13 جزء اول و جزء آخر قرآن کریم مشهور به تفسیر کابلی را که کلیه آن کتابها چاپ شده، تألیف نموده است. همچنین استاد مقالاتی ادبی و تاریخی و سیاسی و انتقادی دارد که در مجلات مختلف چاپ شده است اما تاکنون به صورت کتاب به چاپ درنیامده است.
و بعضی آثار دیگر که استاد به نثر تألیف کرده نیز به چاپ نرسیده است از جمله، دوشنبهنامه، مراسلات زندگانی در روستا، رؤیتها و روایتها (در سه جلد) بلخ در ادب عربی، ابوزید بلخی، سفر افغانستان، از محمود تا محمود (از محمود غزنوی تا محمود افغان).
غیر از اینها کتابی به نام «درویشان چرخان» ترجمه فارسی علی شریف، از اثر انگ
لیسی ایرا مزید لاندر به نام The whirling Dervishes است که به نظارت و بنا بر خواهش استاد خلیلی انجام شده و به مناسبت نهصدمین سال تولد حکیم سنایی از طرف مجلس بزرگداشت حکیم سنایی غزنوی از سوی موسسه انتشارات بیهقی در مهرماه سال 1356هـ.ش. چاپ و منتشر شده است. این رساله دارای 104 صفحه است و مندرجات آن به قرار زیر: صوفی کیست؟، راه سلوک مولانا جلالالدین، سماع، تکیه درویشان، موسیقی درویشان (به قلم نزیه اوزل) حلاوت مجلس مولانا و سیمرغ.
نظم فارسی:
آثار منظوم خلیلی به دو دوره مشخص زندگانی او تعلق دارد. یکی قبل از هجوم شوروی به افغانستان در سال 1979م. و دوم بعد از هجوم شوروی. آثار این دو دوره از لحاظ سبک و انواع سخن و اندیشه شاعر کاملا از هم متفاوت است، زیرا آثار دوره اول زمانی پدید آمده که زندگی شاعر در سکون و آرامش بوده؛ حال آنکه دوره دوم زندگی او مملو از هرج و مرج و سختیهای آوارگی است. لذا برعکس دوره

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   منبع مقاله با موضوعدادگاه کیفری، اعاده دادرسی، حقوق جزا، جنایت تجاوز
دسته‌ها: پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید