تحقیق دانشگاهی – بررسی علل و انگیزه سرقت در مشهد و ارائه راهکارهای پیشگیرانه۹۲- قسمت ۱۸

دانلود تحقیق - پایان نامه - مقاله و پروژه

پیشگیری از جرم که موثرترین و بهترین راه مبارزه با رفتار کجروانه و ناهنجارهای اجتماعی است جایگاه والا و ارزشمند در سیاست جنایی کشورها دارد. از دیدگاه علمی، جلوگیری از بروز هر مفسده و معضل اجتماعی و فردی، بهترین شیوه مبارزه با آن است. این مهم، از نظر اقتصادی نیز با صرفه است. چرا که نیرو و مدت زمان زیادی در مسیر مبارزه با آن به هدر نمی رود.
پیش گیری از جرم طبق تعریف «لایحه پیش گیری» عبارت است از: «پیش بینی، شناسایی و ارزیابی خطر وقوع جرم و اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم برای از بین بردن یا کاهش آن» در طول قرون متمادی، اتخاذ چنین تدابیر و اقدامات به منظور حفظ حقوق فردی و اجتماعی و تامین امنیت همه جانبه افراد، توجه دانشمندان علوم مختلف و سیاست مداران را به خود معطوف داشته است. دیدگاه های مختلف و احیاناً متضادی در این مقوله ابراز گردیده و بر اساس آنها تدابیر پیش گیرانه و اقدامات متعددی اتخاذ شده است.
۴-۱-۱- تعریف و ماهیت پیشگیری
۴-۱-۱-۱- تعریف لغوی
پیشگیری از لحاظ لغوی معنایی روشن و پرکاربرد دارد. در ادبیات محاوره ای عامیانه پیشگیری به معنای «مانع وقوع امری شدن»، «جلوی وقوع امر ممکنی را گرفتن» و « به پیشباز خطر رفتن و مانع تحقق آن شدن» است. لغت شناسان نیز بر همین برداشت عامیانه صحه گذارده و پیشگیری را به معنای دفع، جلوگیری کردن، مانع شدن، منع کردن، به نگهداری برخاستن، از پیش مانع شدن مانند مانع شدن از سرایت امراض، جلو بستن، پیش بندی کردن مانند سیل یا جریان آب[۲۱]، تقدم به حفظ، صیانت، حفظ صحت و جلو مرزی را گرفتن[۲۲] دانسته اند.
۴-۱-۱-۲- معنای اصطلاحی
در ادبیات جرم شناسی، با توجه به فلسفه وجودی حقوق کیفری و راهکارهای آن در برخورد با پدیده مجرمانه از یک سو و از سوی دیگر گرایش های نوین و خاصی که تحت جرم شناسی کاربردی[۲۳] اختصاصاً به موضوع پیشگیری می پردازد، تعاریف موسع یا مضیقی از پیشگیری اراده شده است. با نگاهی کلی به مجموعه عدالت کیفری، در ورای قوانین و مقررات جزایی و اقدامات تامینی و تربیتی، پیشگیری از وقوع جرم نمود می یابد و با نگاهی دقیق تر، اقداماتی را که دستگاه کیفری و جامعه پس از وقوع جرم در جهت کشف جرم، دستگیری و محاکمه مجرمان و اعمال مجازات یا اقدامات تامینی و تربیتی بر آنها اعمال می کند، نمی توان پیشگیری را به معنای دقیق کلمه دانست، همان طور که در مدل پزشکی تجویز دارو برای بیمار را نمی توان پیشگیری تلقی نمود.
الف- مفهوم موسع
مجموعه نهادهای عدالت کیفری، اعم از پلیس و ضابطان دادگستری، دستگاه قضایی و اجرای احکام در نهایت به عنوان اقداماتی برای پیشگیری از جرم جلوه می کنند. در تعریف موسع هر اقدامی اعم از کیفری و غیر کیفری که برای مقابله با جرم و با هدف کاهش میزان ارتکاب جرم صورت گیرد در مفهوم پیشگیری می گنجد. کاربرد پیشگیری در این مفهوم وسیع به بکاریا[۲۴] بر می گردد با جمله مشهور «پیشگیری
از وقوع جرایم بهتر از کیفردادن است». و پس از وی بنیان گذاران مکتب تحقیقی.
انیکوفری[۲۵] از بنیان گذاران مکتب تحقیقی پس از آنکه سه دسته عوامل شخصی (مانند خصوصیات شخصی مجرم از جمله نژاد و جنس)، عوامل فیزیکی (مانند آب و هوا) و عوامل اجتماعی (مانند تراکم جمعیت، افکار عمومی و غیره) را به عنوان عوامل ارتکاب جرم بر می شمارد، طیف وسیعی از تدابیر و اقدامات را به عنوان اقدامات پیشگیرانه معرفی می کند که از جمله آزادی داد و ستد برای جلوگیری از افزایش غیر طبیعی قیمت مواد خوراکی، لغو انحصار برای جلوگیری از قاچاق، جانشین کردن طلا و نقره به جای اسکناس برای جلوگیری از جعل، بهبود روشنایی در شب ها برای جلوگیری از سرقت است. مفهوم موسع پیشگیری، امروزه نیز در ادبیات جرم شناسی بکار می رود. هیگ و رومانو [۲۶]پیشگیری را مشتمل بر آن دسته از تلاشهایی می دانند که یک یا چند مورد از جنبه های ذیل را داشته باشند. از وقوع رفتار نابهنجار جلوگیری کنند شروع رفتار نابهنجار را به تاخیر بیندازند، آثار یک رفتار نابهنجار موجود را کاهش دهند، آگاهیها، نگرش و رفتارهایی را که باعث افزایش بهبود جسمی و عاطفی افراد می شود گسترش دهند، از سیاستهای سازمانی، اجتماعی و دولتی که بهبود وضعیت جسمانی و روانی افراد را در پی دارد حمایت کنند. در مجموع باید گفت کاربرد غیر تخصصی واژه پیشگیری از جرم عمدتاً به معنای موسع آن است.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

  1. مفهوم مضیق

نگاه دقیق تر به مفهوم کلمه پیشگیری، معنای آن را نیز به ذهن متبادر می کند منطقاً پیشگیری اقدامی فعالانه و حاصل بررسی روابط علت و معلولی میان پدیده ها و سپس آن گونه مداخله ای در علل است که مانع تحقق معلول گردد. بنابراین می توان گفت پیشگیری در مفهوم مضیق واجد خصوصیات زیر است:
اول آگانه و هدفمند بودن: برای انجام اقدامات پیشگیرانه ابتدا باید علل و عوامل مؤثر بر تحقق یک معلول را شناسایی کرد، جمعیت هدف اقدام پیشگیرانه را به درستی مورد ارزیابی قرار داد، مبنایی نظری را برای اتخاذ تدابیر لازم در نظر گرفت و برنامه هایی را که متناسب است انتخاب و اجرا نمود.
دوم فعالانه و کنشی بودن: مداخله پیشگیرانه پس از شناسایی علل، به انتظار تعامل و عوامل و وقوع معلول و آن گاه واکنش در مقابل آن نمی نشیند، بلکه با مداخله به موقع بر روند تعامل علل تاثـیرگذاشته و از طریق خنثی سازی یا حذف علل و عوامل مؤثر مانع تحقق نتیجه می شود.
سوم تقدم بر وقوع جرم: اقدامات پیشگیرانه چنان که از معنای لغوی پیشگیری پیداست مقدم بر وقوع جرم اند و بنابراین هر چند اقدامات دستگاه قضایی یا انتظامی نیز دارای آثار پیشگیرانه است ولی به دلیل واکنشی بودن این اقدامات از یک سو و از سوی دیگر به دلیل خارج بودن بحث جرم شناسی حقوقی از بحث جرم شناسی پیشگیرانه از مفهوم مضیق و تخصصی پیشگیری خارج است.
رویکرد که اکثر مولفان جرم شناسی و نهادهای ملی و بین اللملی ذیربط در مورد تعریف پیشگیری از جرم در پیش گرفته اند نیز مبتنی بر تعریف مضیق پیشگیری از جرم است. پیشگیری از جرم در این مفهوم عبارت است از مجموعه وسایل و ابزارهایی که دولت برای مهار بهتر بزهکاری مورد استفاده قرار می دهد از طریق حذف یا محدود کردن عوامل جرم زا و یا اعمال مدیریت نسبت به عوامل محیط فیزیکی و محیط اجتماعی که فرصت ارتکاب جرم را ایجاد می کند. مطابق لایحه پیشگیری از وقوع جرم، پیشگیری از وقوع جرم عبارت است از: «پیش بینی، شناسایی و ارزیابی وقوع جرم و اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم برای جلوگیری از وقوع آن» هر چند سیاق نگارش عبارات ماده ۱ لایحه مجمل و مبهم است لکن رویکرد اتخاذ شده در این تعریف تاکید بر مفهوم مضیق پیشگیری از وقوع جرم است. (نیازپور ۱۳۸۲، ۴۵)
۴-۱-۲- انواع پیشگیری از جرم
پس از تعریف پیشگیری باید تمامی اقداماتی را که برای پیشگیری از جرم لازم است و در دایره شمول تعریف مورد نظر قرار می گیرد، تقسیم بندی کرد. (البته ممکن است این تقسیم بندی ها در مفهوم موسع یا مضیق قرار گیرد).
بررسی جرم شناسی پیشگیری نشان می دهد که هر چه از عمر این شاخه نو رسته جرم شناسی کاربردی می گذرد، بر تنوع تقسیم بندی انواع پیشگیری از جرم افزوده می شود. این تقسیم بندی بر اساس معیارهایی چون سن، طرق پیشگیری، عمومیت و اختصاصی بودن و سایر معیارهای دیگری شکل گرفته اند. در این گفتار به اختصار انواع تقسیم بندی مورد بررسی قرار می گیرد.
دانشمندان علوم اجتماعی و جرم شناسی، پیشگیری از جرم را به انواع مختلفی تقسیم کرده اند. اما با وجود اختلاف نظرها، اغلب اندیشمندان در تقسیم بندی بر پیشگیری کیفری و غیر کیفری اتفاق نظر دارند. در پیشگیری کیفری با تکیه بر اثرات اعمال کیفری، اجرای سریع و حتمی آن سعی می نمایند که بر افکار عمومی جامعه تاثیر گذارند تا از ارتکاب جرایم پیشگیری شود. اما در پیشگیری غیر کیفری بعلت اینکه در پیشگیری کیفری (رسمی، دولتی) اثرات محدودتری در پیشگیری داشته است جرم شناسان و صاحب نظران برای پیشگیری از جرایم، فعالیت های خود را بر منابع غیر رســمی و غیر متمرکز کرده اند. به طور کـــلی
پیشگیری غیر کیفری دارای ویژگی های زیر است:

  • قبل از ارتکاب جرم پیش بینی و تدارک شده باشد.
  • ناظر بر شرایط و عوامل نوعی جرم باشد و به اتفاق و فرد خاصی بستگی نداشته باشد.
  • از آنجا که این اقدامات قبل از وقوع جرم، مورد استفاده قرار می گیرد، باید فاقد خصیصه کیفری و قهر آمیز باشد.
  • عدم توجه به هر یک از اقدامات پیشگیرانه، زنگ خطر و هشداری است که خبر از وقوع جرایم در آینده دارد.

اکنون به اختصار به تعدادی از تقسیم بندی های پیشگیری از جرم می پردازیم :
۴-۱-۲-۱- پیشگیری های متداول

  • پیشگیری از بزهکاری اطفال و پیشگیری عمومی که قدیمی ترین نوع پیشگیری بوده و بر اساس معیار سن می باشد. طبق این تقسیم، در مورد اطفال و جوانان بزهکار باید از تدابیر پرورشی و بازپروی استفاده کرد ؛ حال آن که در مورد بزهکاری عمومی (بزهکاران بزرگسال) باید از تدابیر ارعاب انگیزه و اقدامات تهدید آمیز نظیر مجازات استفاده کرد. طبق این تقسیم بندی پلیس و نمودهای خارجی آن به عنوان یکی از ارکان نظام کیفری نقش مهمی در پیشگیری از جرایم را ایفا می نمایند.
  • پیشگیری عمومی و اختصاصی که در پیشگیری عمومی اقدام علیه عوامل بزهکاری عمومی مورد توجه است و بدیهی است نهادهای مردمی و خود مردم از جمله خانواده، مدرسه، محله و غیره در این نوع پیشگیری نقش عمده ای دارند. حال آنکه پیشگیری اختصاصی شامل اقداماتی است که برای یک جرم خاص به کار می رود.
  • پیشگیری انفعالی و پیشگیری فعال از دیگر تقسیم بندی هاست. در نوع انفعالی هشدار دادن و اخطار کردن به جامعه برای جلوگیری از قربانی شدن و بزه دیدگی مورد نظر است و در نوع فعال عملاً برای اجتناب از وقوع جرم اقدامات مثبتی انجام می پذیرد.
  • پیشگیری اولیه شامل اقداماتی می شود که جهت گیری آن بر هم زدن اوضاع و احوال جرم زا در محیط فیزیکی و اجتماعی است. پیشگیری ثانویه یا سطح دوم عبارت است از مداخـــــله در حالت های خطرناک و وضعیت هایی که در آستانه وقوع جرم قرار دارند و نهایتاً پیشگیری سطح سوم که برای مهار آثار انفجار و بحران حالت خطرناک باید اعمال شود یعنی زمانی که جرم محقق و حالت خطرناک به حالت مجرم تبدیل شده است. از این سه سطح، گونه اول و دوم در جرم شـناسی پیشـگیرانه مـطرح می شـوند و نوع سـوم مربـوط به جرم شنـاسی بالـینی اسـت. ( خلعتبری و دیگران ۱۳۸۴، ۱۹۸)

۴-۱-۲-۲- پیشگیری های جدید