دسته بندی علمی – پژوهشی : تاثیر الازهر مصر بر همگرایی کشورهای مسلمان- قسمت ۱۵

پایان نامه های سری دهم

بیست و یکم ژانویه: کتابفروشی “دابلیو اچ اسمیت” بریتانیا به ممنوعیت یک هفته ای فروش این رمان پایان داد.
دوازدهم فوریه: در حمله هزاران مسلمان پاکستانی به مرکز فرهنگی آمریکا در اسلام آباد در اعتراض به سلمان رشدی شش نفر کشته و صد نفر مجروح شدند.
چهاردهم فوریه: در حالی که انتشار و فروش “آیات شیطانی” در چندین کشور منع شده بود، آیت الله خمینی با صدور فتوایی تاریخی، قتل سلمان رشدی و ناشران اثر را به جرم توهین به پیامبر اسلام ، بر مسلمانان واجب دانست. دولت ایران هم یک روز عزای عمومی اعلام کرد. اما آقای رشدی گفت که در رمانش به اسلام توهین نکرده است. وی که ساکن لندن بود، به سرعت مخفی شد. بنیاد پانزده خرداد برای اجرا کنندگان این فتوا جایزه یک میلیون دلاری تعیین کرد.
شانزدهم فوریه: نیویورک تایمز گزارش داد که برخی از علمای الازهر مبنای فقهی فتوای آیت الله خمینی را به زیر سوال برده و گفته اند در اسلام نمی توان کسی را بدون محاکمه کشت. (آزاد ۱۳۹۰, ۴)
همان طورکه از این گاه شماری پیداست الازهر علی رغم این که هم صدا با جهان اسلام این حادثه را که شیعه و سنی در انزجار از آن هم نوا بوده اند ، محکوم می کند، با این حال نسبت به فتوای حضرت امام ( ره ) ابراز تردید می کند . شاید اگر الازهر در مقابل این فتوا سکوت می کرد ، چهره وحدت گرایانه تری از خود را به جا می گذاشت ولو این که از جهت فقهی آن را مخدوش بداند . حقیقتا این طور نیست که در موارد این چنینی علمای الازهر راه سکوت را بر خود بسته ببینند اما متاسفانه به دلایل مختلف که ذکر آن در سطور گذشته به میان آمده است ، الازهر نشانه های خلاف تقریبی را گسیل داشته است که نمی توان آن را نادیده گرفت .
علت یابی از طریق همبستگی
همان طور که از سطور گذشته پیداست چند عامل در گذشته و حال الازهر به چشم می خورد که می توان آن ها را عواملی در جهت تمایل و حرکت این نهاد به سمت هم گرایی و وحدت بین مسلمانان دانست .
الف ) پیشینه فاطمی مذهب این دانشگاه
هنگامی که فاطمیون با فتح بدون خون ریزی مصر وارد این کشور شدند و جامع الازهر را بنا نهادند ، رفتار مدارا گرانه آنان در تحمل سایر مذاهب و آزادی نسبی مردم تا جایی که وزرای آن ها هم گاهی سنی مسلک بودند موجب شد تا خاطره خوشی از شیعیان در حافظه تاریخی این دانشگاه باقی بماند ، بر خلاف ایوبیان که پس از روی کار آمدن با عملکرد متعصبانه و خشونت بار خاطرات تلخی را آفریدند.
ب) غلبه شافعی مذهب ها در دوران حاکمیت اهل سنت
از آن جا که شافعی مذهب ها در میان اهل سنت از همه بیشتر به اهل بیت عصمت و طهارت ارادت دارند ، تسلط آنها در اکثر مواقع بر دانشگاه الازهر موجب شد تا حتی سنی مذهب ها هم به ارادت و محبت اهل بیت ( علیهم السلام ) خو بگیرند . در واقع غلبه شافعی مذهب ها فرصتی بود تا جو وحدت گرا ی الازهر دچار آسیب نشود .
ج) رواج اندیشه های سید جمال در دوران معاصر
حضور سید جمال در دانشگاه الازه و تدریس در این دانشگاه و گرایش شدید طلبه های جوان به او و افکار او موجب شد تا نسل بعدی که در الازهر شکل می گیرد اندیشه های سراسر وحدت گرا و مترقی سید جمال بر روح و جان آنها حاکم باشد افرادی مانند محمد عبده ، سعد زغلول ، عرابی پاشا که همه از مصلحان بزرگ تاریخ مصر بوده اند در دامان افکار سید جمال رشد ونمو یافته اند .
د ) فرهنگ تساهل مدار حاکم بر مردم مصر
در میان عرب زبان ها و کشورهای اسلامی مردم مصر به نسبت دارای خلق و خوی مدارا گر و تساهل مداری بوده اند ، این مطلب به اذعان کسانی که در سالهای اخیر به مصر سفر داشته اند در میان مردم ملموس و مشهود است (غریب رضا ۱۳۹۰) هر چند این خلق و خو ممکن است از تتابع فرهنگ های مختلف و ادیان متفاوت و حتی مذاهب متفاوت بر کشور مصر نشات گرفته باشد . به گونه ای که مصر در طول دو هزار سال سه بار زبان و سه بار دین خود را تغییر داده است . ادیان فرعونی ، مسیحی و اسلامی و بعد از فتح اسلام برای مدتی نیز مکتب شیعه توسط فاطمیون بر آن تسلط یافت (برزگر ۱۳۸۶). قضیه به همین جا ختم نمی شود بلکه پس از دوران فاطمیون نیز مصر و دانشگاه الازهر به جز بازه زمانی حاکمیت ایوبیان شاهد چند صدایی در خود بوده اند . به هر صورت این مطلب تبدیل به یک فرهنگ عمومی در مصر شده است که صدای مخالف شنیدنی است و باید در مقابل اختلافات و تعصبات آرامش داشت . به عنوان مثال علی رغم سنی مذهب بودن مردم مصر در زمان فعلی اما شما می توانید در کوچه پس کوچه های قاهره گه گاه شاهد برپایی مراسم توسل به اهل بیت باشید . (غریب رضا ۱۳۹۰)
نتیجه گیری
دانشگاه الازهر در زمانی تاسیس شد که فاطمیون حاکم بر قسمتی از شمال غرب آفریقا با حمله به سرزمین مصر که بعد از فتح اسلام دو سلسله خلافت را به خود دیده بود ، توانستند بدون خونریزی زمام امور را به دست گیرند . فاطمیون هر چند که مذهب شیعه فاطمی را در مصر رسمی ساختند و با گماشتن مبلغین مذهبی سعی در ترویج آن داشتند اما به هر حال فضای باز مذهبی برای مردم موجب شده بود تا هر فرقه در جذب طرفداران خود آزاد باشد و مردم در گرویدن به هر مذهبی از مذاهب اسلامی که شامل چهار مذهب اهل سنت و یک مذهب شیعی می شد مانعی احساس نکند . در این شرایط فاطمیون دست به تاسیس مسجد جامعی برای قاهره زدند که در ادامه محل تشکیل جلسات آموزش فقه و اعتقادات اسلامی شیعی فاطمی را به خود گرفت و کم کم رونق آن به حدی رسید که تبدیل به یک حوزه علمیه تمام عیار شد. در چنین فضایی فرهنگ شیعی گسترش زیادی پیدا کرد به گونه ای که مراسم عزاداری روز عاشورا در الازهر باحضور همه مردم ومسئولین از هر مذهبی با شور برگزار می شد . در ادامه با تسلط ایوبیان ورق کاملا برگشت و جوی انحصاری و به دور از تساهل بر الازهر حاکم شد اما این وضع ماندگار نبود و پس از سقوط بنی العباس و ایوبیان، الازهر هر چند که به گذشته شیعی خود باز نگشت اما به نقطه ای متعادل بین مذاهب بازگشت .
فعالیت های الازهر در زمان اشغال مصر توسط فرانسوی ها رنگ و بوی خاصی به خود گرفت و الازهر ی که در طول سالیان همواره مقهور و تابعی از حاکمان بود برای اولین بار جلوی اشغالگران ایستاد و رهبری قیام های مردمی را به عهده گرفت و در این راه جان و مال زیادی را فدا کرد . پس از فرانسوی ها ، نوبت به انگلیسی ها رسید تا با اشغال مصر در پی منافع خود بر مردم حکم رانی کنند که بازهم الازهر جلو دار مقابله با ظلم آن ها بود . الازهر نه تنها مستقیما با اشغالگران سر ناسازگاری داشت بلکه به طور غیر مستقیم پرورش یافتگان الازهر و فارغ التحصیلان آن کسانی بودند که در راس حرکت های اعتراضی و اجتماعی قرار داشتند . در خلال این دوران دو اتفاق شگرف در الازهر روی داد :
اول این که الازهر به خاطر سابقه هزار ساله خود تبدیل به یک دانشگاه مرکزی و مرجع دینی برای سنی مذهب های جهان شد که نه تنها تمام دنیای اهل سنت اندیشه های مذهبی خود را از آن می گرفتند بلکه خود الازهر نیز با پذیرش دانشجو از سراسر دنیا و آموزش آن ها واعزام آن ها به سرزمین هایشان بعدی بین المللی یافت که آن را تبدیل به نهادی بین المللی کرد که می توانست ایجاد کننده ی پایه های ارزشی و هنجاری یک جامعه بین المللی اسلامی باشد .
دوم : نفوذ جریان فکری سید جمال به الازهر و تاثیر گذاری شگرف او بر اندیشه های طلاب جوان و مستعد الازهر به گونه ای که نسل بعدی الازهر که از همین طلاب شکل می گرفت به شدت با اندیشه های سید جمال اخت شده بودند.
نتیجه این که پس از استقلال نسبی مصر بعد از جنگ جهانی دوم الازهر کم کم نمود های این پتانسیل خود را بروز داد و ما شاهد هستیم که بسیاری از شیوخ الازهر که به نوعی رهبر جهان اهل تسنن شناخته می شوند با شجاعت و صراحت فتوا به صحت تبعیت از مکتب فقهی شیعیان دادند و اعلام کردند که مذهب جعفری هم می تواند در کنار مذاهب اربعه یکی از مکاتبی باشد که مسلمانان با تبعیت از آن در اعمال شرعی و دینی و عبادی خود در پیشگاه خدا بری الذمه خواهند شد .
این فتوا نه تنها به وسیله فرستادگان و سفیران و فارغ التحصیلان الازهر به سایر بلاد اسلامی گسیل شد بلکه خط فکری آن تا کنون ادامه دارد و احمد الطیب شیخ فعلی الازهر نیز همین فتوا را صادر کرده است . علاوه بر این ما شاهد عملکرد های وحدت گرایانه بسیاری از الازهر در این دوران بوده ایم که بخشی از آن ناظر به وحدت بین مذاهب اهل سنت و بخشی دیگر در جهت وحدت بین تمام مسلمانان بوده است از جمله : موضع گیری در مقابل رژیم اشغالگر قدس ، همکاری در تشکیل سازمان کنفرانس اسلامی ، محکوم کردن اقدام موهن سلمان رشدی ، حمایت از انقلاب اسلامی ایران تا قبل از شروع جنگ تحمیلی ، ارتباط وثیق با مراجع شیعه ، گفتگوهای علمی و اجازه تاسیس مجمع تقریب مذاهب در الازهر با حضور شیعیان ، در مقطعی اجازه تاسیس رشته فقه جعفری و سایر اقدامات الازهر که در تاریخ آن ذکر شده است .
اما از سویی شاهد اقدامات نامناسب برای همگرایی اسلامی از جانب الازهر بوده ایم از جمله : تبعیت از حکومت مصر و عدم استقلال سیاسی برای وحدت بخشی به مسلمانان ، عدم اتخاذ موضع در قضیه جنگ ۳۳ روزه لبنان و ۲۲ روزه فلسطین ، مخالفت ابتدایی با حرکت بیداری اسلامی در مصر و سپس سکوت در مقابل آن ، مخالفت با ایران پس از شروع جنگ ایران و عراق . اگر بخواهیم ریشه یابی کنیم می توان ریشه و عامل رفتار های همگرایانه الازهر را در پیشینه شیعی ، افکار سید جمال ، فرهنگ چند صدایی الازهر و فرهنگ تساهل مدار مردم مصر جستجو کرد . از سوی دیگر می توان عامل انفعال و عدم اتخاذ تصمیمات مناسب در دیگر اوقات را نظریه سیاسی اهل سنت و الازهر مبنی بر تبعیت از حاکم حتی اگر فاسق باشد دانست . تا آن جا که غیراز ایستادگی در برابر اشغال گران بیگانه و غیر مسلمان هیچ گاه شاهد قد علم کردن الازهر در مقابل حاکمان نبوده ایم و بلکه کار بدانجا رسید که شیخ الازهر حاضر شد از پایتخت اسرائیل بازدید کند و با خاخام یهودی دیدار کند چون حسنی مبارک چنین رویه ای را اتخاذ کرده بود .
در مجموع می توان گفت که اقدامات و تاثیرات الازهر بر همگرایی بین کشورهای مسلمان ناچیز نبوده است اما این اقدامات به جهت موضع گیری ها منفعلانه الازهر در مقابل حکومت ها ی مصر یا خنثی شده است یا اثر کمرنگی از آن به جا مانده است . اما این بدان معنا نیست که باید از الازهر قطع امید کرد بلکه پتانسیل بالای این دانشگاه برای ایجاد هم گرایی هم چنان باقی است و در صورت حاکمیت یک دولت جمهوری می تواند این پتانسیل به همراهی نهادهای شیعی تبدیل به یک حرکت جوشان به سمت وحدت شود و مانعی مهم بر سر راه اندیشه های سلفی و اختلاف افکن وهابیت باشد. آرزویی که با شکل گیری بیداری اسلامی در مصر روزگار خوبی را نوید می دهد.
پیشنهاد برای محققین بعدی
در اینجا لازم است این مطلب گفته شود که برای تکمیل زنجیره موضوعات مرتبط با این پژوهش و عملی تر شدن ثمرات آن پیشنهادمی شود که برای کارهای پژوهشی آینده در این زمینه این موضوعات مورد دقت و کار تحقیقی قرار گیرند :
آیا هم گرایی کشورهای مسلمان مطلوب است یا هیچ ارجحیت خاصی در دنیای امروز ندارد ؟
چه مشکلاتی بر سر هم گرایی کشورهای مسلمان تا کنون وجود داشته است ؟
نهاد روحانیت و مذهب چه جایگاهی در مساله وحدت می تواند داشته باشد ؟
تبیین جایگاه الازهر در جامعه اهل سنت در دوران اخیر در مقایسه با دانشگاه نبوی که مرکز وهابیت است
دیپلماسی ایران در مقابل مصر و آثار آن بر روابط دانشگاهی وحوزوی دو کشور
چرخش های فقه سیاسی اهل سنت در دوران معاصر
توصیه ها :
به نظر می رسد برای حرکت به سوی هم گرایی کشورهای مسلمان و شکل گیری یک اتحاد منطقه ای دینی بایستی این اقدامات صورت پذیرد :
کمک به تثبیت یک حکومت غیر دیکتاتوری در مصر.
جمهوری اسلامی ایران می تواند با حمایت و تقویت بنیه های حکومت جدید مصر که از دیکتاتوری فاصله گرفته است گام مهمی در جهت رشد وتقویت نهادهایی مانند الازهر و استقلال آنها بردارد .
فراهم کردن زمینه هایی که بتواند خنثی کننده تبلیغات ضد شیعی و ضد ایرانی در مصر باشد.
در سالهای اخیر و به خصوص پس از موج بیداری اسلامی تبلیغات ضد شیعی و ضد ایران رشد فزاینده ای در منطقه و بخصوص در کشورهای انقلابی دارد . اگر این تبلیغات به صورت صحیح خنثی نشود شاهد بروز رفتار های واگرایانه تری نسبت به گذشته خواهیم بود .
شرکت شیعیان در حرکت های اصلاحی مشترک با اهل سنت و به خصوص با محوریت دانشگاه الازهر.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.